“Bende bir gariplik var ama ne olduğunu tam anlayamıyorum…”
Eğer kendinizi bu cümleyi sık sık düşünürken buluyorsanız, yalnız değilsiniz. Dikkat dağınıklığı, unutkanlık, sürekli erteleme, iç huzursuzluk ya da hayatınızı düzene koyamama gibi şikayetleriniz varsa, bu sadece ‘tembellik’ ya da ‘dağınık kişilik’ olmakla açıklanamayabilir. Bu yazıda, yetişkinlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) konusuna yakından bakacağız. Belki de yıllardır adını koyamadığınız o içsel karmaşanın yanıtı burada yatıyor olabilir.
DEHB Sadece Çocukluk Çağına mı Aittir?
Toplumda hâlâ yaygın olan bir yanlış inanış, DEHB’nin yalnızca çocukluk dönemine özgü olduğudur. Oysa ki DEHB, bir çocukluk bozukluğu değil, bir ömür boyu sürebilen nörogelişimsel bir durumdur. Evet, semptomlar yaşla birlikte şekil değiştirebilir, ancak bu onların kaybolduğu anlamına gelmez.
Çocukken “yerinde duramayan, çok konuşan ya da derslerine odaklanamayan” bir birey olarak öne çıkmayan biri, yetişkinlikte bambaşka belirtilerle DEHB’nin etkilerini yaşıyor olabilir.
Peki Yetişkinlerde DEHB Nasıl Görünür?
DEHB’nin yetişkinlikteki belirtileri çocukluktakinden farklılaşabilir. Hiperaktivite yerini daha çok içsel huzursuzluğa ve zihinsel dağınıklığa bırakır. Aşağıdaki durumlar size tanıdık geliyor mu?
- Toplantılarda odaklanmakta zorlanmak: Konuşulanları dinlerken birden zihniniz başka bir yere kayıyor, sonra tekrar odaklanmaya çalışıyorsunuz.
- Unutkanlık: Anahtarı nereye koyduğunuzu yine hatırlamıyorsunuz. Üstelik aynı gün içinde birkaç kez yaşandı bu.
- İşleri sürekli ertelemek: Yapmanız gereken çok basit bir maili atmak bile saatler alıyor. Nedenini siz de bilmiyorsunuz.
- Zaman yönetiminde zorlanmak: Bir işi ne kadar sürede yapabileceğinizi kestiremiyor, bu yüzden hep geç kalıyorsunuz.
- Dağınık bir ev ya da masa: Etrafınızdaki fiziksel karmaşa, kafanızın içindekinin yansıması gibi.
- Kararsızlık ve ani fikir değişiklikleri: Bir şeyi yapmaya karar veriyorsunuz ama hemen ardından şüpheye düşüp başka bir işe geçiyorsunuz.
Bu tür durumlar günlük yaşamınızı aksatmaya başladıysa, işin içinde nörobiyolojik bir zemin olabilir: DEHB.
“Ama Ben Hiç Hiperaktif Değildim…”
Böyle düşünüyorsanız size bir haberim var. Yetişkin DEHB’si genellikle 3 farklı alt tipe ayrılır:
- Dikkat eksikliği baskın tip
- Hiperaktivite-dürtüsellik baskın tip
- Bileşik tip (ikisi bir arada)
Yani DEHB’niz olabilir ve hiperaktif görünmüyor olabilirsiniz. Sizin için daha çok “sessiz dikkat eksikliği” ön plandadır. Bu bireyler genellikle hayalci, dalgın ve kendi dünyasında yaşayan olarak tanımlanır. Bu yüzden de çocuklukta tanı alma ihtimalleri düşer.
DEHB’li Yetişkinler Genellikle Şunu Söyler:
“İnsanlar bana sürekli ‘Potansiyelin çok yüksek ama kendini harcıyorsun’ diyor.”
“Yapılacaklar listem var ama ne zaman baksam boğulmuş gibi hissediyorum.”
“Benimle aynı işi yapanlar çok daha az çabayla her şeyi hallediyor gibi geliyor.”
“Zihnim hiç susmuyor. Aynı anda 5 şeyi düşünüyorum ama hiçbirine odaklanamıyorum.”
Bu cümleler size tanıdık geliyorsa, bu sadece sizde bir “motivasyon eksikliği” olduğu anlamına gelmiyor olabilir. DEHB’nin, beynin dikkat, dürtü kontrolü, planlama ve zamanlama gibi yürütücü işlevlerle ilgili bölgelerinde farklılıklar olduğu bilimsel olarak kanıtlanmıştır.
Tanı Almadıysanız Kendi Kendinize Suç Yüklemeyin
Birçok yetişkin DEHB’si olan birey, tanı almadığı için hayatı boyunca “Ben tembelim, ben yetersizim” gibi inançlarla yaşar. Oysa bu durum onların karakteriyle değil, beyinlerinin çalışma şekliyle ilgilidir. Tanı almak, yalnızca bir etiket değil; hayatınızı yeniden anlamlandırmak için güçlü bir adımdır.
DEHB Tanısı Nasıl Konur?
Yetişkin DEHB tanısı, genellikle şu yollarla konur:
- Psikolojik değerlendirme ve görüşme
- Çocukluk belirtilerinin geçmişe dönük sorgulanması
- Psikometrik testler ve ölçekler
- Gerekirse nöropsikolojik performans görevleri (örneğin dikkat ve tepki ölçen görevler)
DEXİ Test Sistemi, bu süreci daha anlaşılır ve ulaşılabilir kılmak için geliştirildi. Dikkatinizi, dürtüselliğinizi ve bilişsel performansınızı hem ölçeklerle hem de interaktif görevlerle değerlendiriyoruz. Böylece sadece “hissettiğiniz” değil, ölçülebilir verilerle desteklenen bir tablo sunuyoruz.
Tanıdan Sonra Ne Olur?
DEHB bir “bozukluk” değil, beynin dikkat ve motivasyonu işleme biçiminde farklılıklar olmasıdır. Bu farklılıklar, sizi eksik yapmaz, sadece daha iyi anlamayı ve kendinize uygun stratejiler geliştirmeyi gerektirir.