Ebeveynler olarak birçoğumuz çocuklarımızın gelişimsel bir bozukluk geçirmesinden endişe edebiliriz. Bu doğal belirtiler ilk aşamada gözümüze korkutucu gelse de, duruma yapıcı bir şekilde yaklaşırsak, süreç sağlıklı ve doğru bir yöne ilerleyebilir. İşte bu süreci anlamlandırmak adına, sizi Dünya DEHB Federasyonu ile tanıştırmak istiyoruz.
World Federation of ADHD (WF ADHD)*, Türkçe olarak Dünya DEHB Federasyonu, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu alanında çalışan araştırmacı, klinisyen ve uzmanları bir araya getiren uluslararası bir federasyondur. Amaçları:
- DEHB hakkında bilimsel temele dayanan kanıtlı bilgi vermek
- Özellikle düşük ve orta gelirli ülkeler için açık kaynak erişimi sunmak
- Tanı, tedavi ve halk mental sağlığı üzerine toplumsal farkındalığı geliştirmektir.
2019’da yayınlanan bu kılavuz, özellikle DEHB’nin genetik, çevresel, nörobiyolojik nedenlerini, yaşam boyu değerlendirme süreçlerini, psikososyal planlamayı, tedavi modellerini ve aile ile iletişim hakkında bilinmesi gerekenleri kapsar.
Dünya DEHB Federasyonunda yer alan bilgiler, DSM-5* kriterlerine dayanır. Belirtiler 12 yaşından önce konulmalıdır ve bu tarz belirtiler sadece okulda ya da sadece evde değil, birden fazla ortamda gözlenmelidir (ör. ev, okul, iş). Bu belirtileri hastalık kategorisinde değerlendirebilmemiz için, kişinin sosyal ve akademik yaşamını sekteye uğrattığını gözlemlemeliyiz.
DSM-5’e göre DEHB tanısı konulurken ana belirtiler 2 temel nedene dayandırılır:
Aşağıdaki 9 belirtiden en az 6’sı (17 yaş altı çocuklar için) en az 6 ay boyunca gözlenmelidir. Yetişkinlerde genellikle en az 5 belirti yeterlidir.
- Dikkatsizlik (Inattention)
- Detaylara dikkat etmez, hatalar yapar.
- Dikkatini sürdürmekte zorlanır.
- Dinlemiyor gibi görünür.
- Görevleri organize etmekte zorlanır.
- Görevlerden kaçınır (özellikle zihinsel çaba isteyen).
- Eşyaları kaybeder.
- Dikkati dış uyaranlarla kolayca dağılır.
- Günlük etkinliklerde unutkandır.
- Hiperaktivite/Dürtüsellik (Hyperactivity/Impulsivity)
Yine 9 belirtiden en az 6’sı, en az 6 ay boyunca gözlenmelidir.
- Oturduğu yerde kıpırdanır.
- Sınıfta yerinden kalkar.
- Koşar, tırmanır (uygunsuz yerlerde).
- Sessizce oynamakta zorlanır.
- Hiperaktiftir, “motor takılmış gibi”.
- Çok konuşur.
- Sorular tamamlanmadan cevap verir.
- Sırasını beklemekte zorlanır.
- Başkalarının sözünü keser, oyunlarına müdahale eder.
DEHB Türleri, DSM-5 sınıflandırmasına göre 3 çeşittir:
- Ağırlıklı Dikkatsiz Tip (Predominantly Inattentive)
- Ağırlıklı Hiperaktif-Dürtüsel Tip (Predominantly Hyperactive-Impulsive)
- Bileşik Tip (Combined Presentation) – Her iki gruptan belirtiler baskınsa.
DEHB rehberimiz, yalnızca DSM-5 kriterlerinin uygulanmasını içermez. Ayrıca; ailelerle yapılan görüşmeler, sosyal ortamlarda öğretmenlerin ve işverenlerin verdiği geribildirimleri, Conners gibi standartlaşmış, tanı sürecine yardımcı ek testleri, kişinin yaşamı boyunca geliştirdiği öyküleri, ve semptomların belirlenirken benzer hastalıklarla karıştırılmaması için komorbit ayrımını içerir.