Dikkatinizi toparlamakta zorlanıyor musunuz? Sürekli bir şeyleri unutuyor, odaklanmanız gerektiğinde başka şeylere dalıp gidiyor musunuz? Ya da biri konuşurken cümlesini bitirmeden ne söyleyeceğini tahmin edip araya mı giriyorsunuz? Eğer bu gibi durumlar hayatınızı ciddi şekilde etkiliyorsa, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) sizin için bir olasılık olabilir. Ancak, sadece unutkan veya enerjik olmak DEHB olduğunuz anlamına gelmez.
DEHB teşhisi koymak, bir sınava girip “Geçtin, DEHB’lisin” ya da “Kaldın, değilsin” demek kadar basit değil. Bu süreç birçok farklı test, uzman değerlendirmesi ve gözlem gerektirir. Peki, gerçekten DEHB olup olmadığınızı nasıl anlayabilirsiniz?
Gelin, DEHB teşhis sürecinin nasıl işlediğini adım adım inceleyelim.
DEHB Tanı Süreci Nasıl İşler?
DEHB teşhisi, sadece “belirtilerim var” demekle konmaz. Bu bozukluğun belirtileri başka durumlarla da örtüşebildiği için (örneğin anksiyete, depresyon veya uyku bozuklukları) kesin bir değerlendirme yapılması gerekir.
Bir uzmanın DEHB tanısı koyması için genellikle şu aşamalardan geçilir:
Klinik Görüşme: İlk Adım, Hikayenizi Anlatmak
DEHB teşhis sürecinin ilk adımı bir psikiyatrist veya nörologla yapılan görüşmedir. Bu görüşmede uzman şunları değerlendirir:
- Çocukluk döneminden itibaren dikkat, hiperaktivite ve dürtüsellikle ilgili yaşadığınız zorluklar
- Günlük hayattaki sorunlar: İş yerinde, okulda veya sosyal çevrede nasıl etkilendiğiniz
- Belirtilerin ne zaman başladığı ve ne sıklıkta yaşandığı
Eğer çocukluk çağında da benzer belirtiler yaşadıysanız ve bu durum hayatınızın çoğunu etkiliyorsa, uzman DEHB ihtimalini daha güçlü değerlendirmeye alır.
Davranış Değerlendirme Testleri: Kendinizi Tanıyın!
DEHB teşhisi koyarken uzmanlar genellikle standart ölçekler ve anketler kullanır. Bunlar, belirtileri ölçmeye ve teşhisi desteklemeye yardımcı olur.
En yaygın kullanılan testlerden bazıları şunlardır:
✔ Conners Derecelendirme Ölçekleri: Hem çocuklar hem de yetişkinler için uyarlanmış bir testtir. Dikkat eksikliği, hiperaktivite ve dürtüselliği değerlendirir.
✔ ADHD Derecelendirme Ölçeği (ADHD-RS): Belirtilerin şiddetini ve sıklığını ölçmek için kullanılan bir anket.
✔ Barkley Dikkat Eksikliği ve Dürtüsellik Ölçeği: Özellikle dürtüselliği değerlendirmede etkili bir testtir.
✔ Wender Utah Derecelendirme Ölçeği: Özellikle yetişkin DEHB vakalarında çocukluk belirtilerini değerlendirmek için kullanılır.
Bu testler, kendinizin, ailenizin ya da öğretmenlerinizin (eğer bir çocuksanız) doldurması gereken anketlerden oluşur.
Nöropsikolojik Testler: Beyniniz Nasıl Çalışıyor?
Bazen DEHB belirtileri, sadece dikkat eksikliği değil, bellek, problem çözme yeteneği ve bilişsel esneklik gibi becerilerle de ilişkilidir. Bu yüzden bazı nöropsikolojik testler uygulanabilir:
- Conners Sürekli Performans Testi (CPT): Dikkat sürenizi ve dürtü kontrolünüzü ölçer. Bilgisayar üzerinden yapılan bu test, ne kadar hızlı tepki verdiğinizi ve hatalarınızı analiz eder.
- Stroop Testi: Renkli kelimelerle yapılan bu test, beyninizin ne kadar hızlı düşündüğünü ve odaklanma yeteneğinizi ölçer.
- Wisconsin Kart Sınıflama Testi: Bilişsel esneklik ve problem çözme yeteneğinizi test eder.
- N-Back Görevi: Çalışma belleğinizi ve dikkatinizi test eden bir hafıza oyunu gibi düşünülebilir.
Bu testler, doktorun DEHB’nin şiddetini ve günlük hayattaki etkisini daha objektif şekilde değerlendirmesine yardımcı olur.
EEG ve Beyin Dalgaları Analizi: DEHB’yi Beyinde Görmek Mümkün mü?
Son yıllarda DEHB tanısında beyin görüntüleme teknikleri giderek daha fazla kullanılmaya başladı.
- EEG (Elektroensefalografi): Beynin elektriksel aktivitelerini ölçen bir yöntemdir. Araştırmalar, DEHB’li bireylerde daha düşük beta dalgaları (odaklanma) ve daha yüksek teta dalgaları (zihinsel dalgınlık) görüldüğünü göstermektedir.
- Fonksiyonel MRI (fMRI) ve PET taramaları: Daha çok bilimsel araştırmalarda kullanılsa da, DEHB’li bireylerin beyin yapılarında dikkat ve dürtü kontrolüyle ilişkili bölgelerde farklılıklar olabileceğini ortaya koymaktadır.
EEG gibi nörolojik testler, geleneksel testlerin yanında daha objektif verilere ulaşmayı sağlar.